Khat (Catha edulis): wat is die plant die je zo vaak in beelden uit Jemen ziet?

Wie de afgelopen jaren video's of foto's uit Jemen heeft gezien, is misschien iets opvallends opgevallen: mensen zitten urenlang bij elkaar terwijl ze verse groene bladeren kauwen en deze vaak aan één kant van hun mond bewaren.

Die bladeren zijn meestal afkomstig van khat, ook bekend als qat, kat, kath of chat. De botanische naam van de plant is Catha edulis.

Khat maakt al eeuwenlang deel uit van het sociale en culturele leven in Jemen en delen van Oost-Afrika. Toch gaat het niet om een gewone theeplant. Verse khatbladeren bevatten cathinon, een psychoactieve stof met een stimulerende werking.

Voor mensen in Duitsland is één punt meteen belangrijk: khat mag daar niet zoals gewone thee of kruiden worden gekocht, verkocht, ingevoerd of in bezit worden gehouden. Cathinon valt onder de Duitse wetgeving voor verdovende middelen.

In dit artikel bekijken we waar khat vandaan komt, waarom de plant zo sterk met Jemen wordt geassocieerd, hoe hij traditioneel wordt gebruikt, welke werkzame stoffen hij bevat, wat de wetenschap zegt over de effecten en risico's en hoe khat juridisch wordt behandeld in Duitsland en Europa.

Wat is khat?

Khat is afkomstig van Catha edulis, een groenblijvende struik of kleine boom uit de kardinaalsmutsfamilie (Celastraceae).

De plant wordt traditioneel geteeld of gebruikt in delen van onder andere:

• Ethiopië
• Kenia
• Somalië
• Djibouti
• Jemen

Vooral de jonge bladeren en scheuten worden gebruikt.

Het European Union Drugs Agency (EUDA) omschrijft khat als de bladeren en jonge scheuten van Catha edulis. De belangrijkste psychoactieve stoffen zijn cathinon en cathine (norpseudo-efedrine).

Cathinon is chemisch verwant aan amfetamine. De farmacologische effecten vertonen overeenkomsten met die van amfetamine, maar cathinon is minder krachtig.

Bron: European Union Drugs Agency (EUDA), Khat drug profile.

Waar komt khat oorspronkelijk vandaan?

Hoewel khat tegenwoordig sterk met Jemen wordt geassocieerd, is de geschiedenis van de plant ingewikkelder.

Historische bronnen hebben verschillende mogelijke oorsprongsgebieden genoemd. Modern genetisch onderzoek geeft inmiddels meer aanwijzingen.

Een studie uit 2017 in het American Journal of Botany onderzocht meer dan 1.500 wilde en gecultiveerde planten uit traditionele khatgebieden.

De resultaten wijzen erop dat belangrijke oorsprongscentra van gecultiveerde khat in Ethiopië en Kenia liggen. De onderzochte gecultiveerde planten uit Jemen konden genetisch worden teruggevoerd op Ethiopische populaties.

Het beeld dat khat oorspronkelijk uitsluitend uit Jemen afkomstig zou zijn, wordt dus niet ondersteund door het huidige genetische bewijs.

Bron: Krizevski et al., American Journal of Botany, 2017.

Hoe oud is de traditie van het khatkauwen?

Khat wordt al vele eeuwen gebruikt.

Een van de vroegste geloofwaardige historische verwijzingen komt uit Ethiopië en is terug te vinden in kronieken uit de regeringsperiode van de Ethiopische vorst Amda Seyon I, aan het begin van de 14e eeuw.

Ook voor Jemen bestaan aanwijzingen voor khatteelt vanaf de 14e eeuw, hoewel duidelijke schriftelijke vermeldingen van qat of khat in latere bronnen vaker voorkomen.

Khat wordt in Ethiopië en Jemen dus al minstens ongeveer 600 jaar geteeld en gebruikt.

De wetenschappelijke beschrijving van de plant in Europa kwam veel later. De Fins-Zweedse natuuronderzoeker Peter Forsskål documenteerde de plant in verband met de beroemde Deense expeditie naar Arabië in de 18e eeuw.

Waarom speelt khat zo'n grote rol in Jemen?

In Jemen is khat meer dan alleen een plant met een psychoactieve werking.

Gezamenlijke kauwsessies kunnen sociale bijeenkomsten zijn. Mensen ontmoeten elkaar, praten, discussiëren en brengen soms uren samen door.

Khat heeft daarmee een maatschappelijke en culturele betekenis die niet uitsluitend vanuit de farmacologie kan worden begrepen.

Die culturele betekenis betekent echter niet dat het gebruik zonder gezondheidsrisico's is.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschrijft verschillende gezondheids-, sociale en economische problemen die vooral met regelmatig of overmatig gebruik in verband worden gebracht.

Hoe wordt khat gebruikt?

Traditioneel wordt khat niet als thee gedronken. De verse bladeren en jonge scheuten worden gekauwd.

De bladeren worden gedurende langere tijd gekauwd en vaak aan één kant van de mond verzameld. De werkzame stoffen worden vervolgens geleidelijk via speeksel en het spijsverteringsstelsel opgenomen.

Waarom zijn verse bladeren belangrijk?

De belangrijkste psychoactieve stof, cathinon, is relatief instabiel.

Na de oogst neemt het cathinongehalte af doordat de stof wordt afgebroken of chemisch verandert. Daarom hebben verse bladeren traditioneel de voorkeur wanneer het stimulerende effect wordt gezocht.

Gedroogde bladeren zijn historisch gezien eveneens gebruikt en soms als aftreksel bereid. Daardoor ontstonden namen als Abyssinian Tea en Arabian Tea.

Deze benamingen kunnen misleidend zijn. Farmacologisch gezien is khat namelijk heel iets anders dan gewone zwarte thee, groene thee of kruidenthee.

Welke werkzame stoffen bevat khat?

Cathinon

Cathinon wordt beschouwd als de belangrijkste stimulerende stof in verse khatbladeren.

Chemisch gezien is het de β-keto-analoog van amfetamine. De werking op het centrale zenuwstelsel vertoont overeenkomsten met die van amfetamine, maar cathinon is minder krachtig.

Cathine

Cathine, ook wel norpseudo-efedrine genoemd, heeft eveneens stimulerende eigenschappen, maar werkt zwakker dan cathinon.

Daarnaast bevat de plant diverse andere plantaardige stoffen, waaronder tannines, flavonoïden, terpenen, sterolen en zogenaamde cathedulinen.

Bronnen: EUDA; WHO; Al-Hebshi & Skaug, Addiction Biology.

Wat doet khat?

De werking is afhankelijk van onder meer de hoeveelheid, de versheid van de bladeren, persoonlijke gevoeligheid, gebruiksduur en gewenning.

De beschreven effecten zijn vooral stimulerend en kunnen bestaan uit:

• meer alertheid
• verhoogde aandacht
• een subjectief gevoel van meer energie
• meer praten
• minder vermoeidheid
• verminderde eetlust
• meer zelfvertrouwen
• euforie of een gevoel van welbevinden

De WHO noemt euforie en verhoogde alertheid als kenmerkende psychoactieve effecten van khat.

Koffie stimuleert het centrale zenuwstelsel voornamelijk door cafeïne. Bij khat wordt de centrale stimulerende werking vooral veroorzaakt door cathinon en cathine.

Hoe snel werkt khat en hoe lang houdt het effect aan?

Bij traditioneel kauwen begint de werking niet onmiddellijk.

Volgens de EUDA bereiken de cathinonconcentraties in het bloed ongeveer 1,5 tot 3,5 uur nadat het kauwen is begonnen hun hoogste niveau.

De eliminatiehalfwaardetijd van cathinon bedraagt ongeveer 1,5 uur, terwijl cathine aanzienlijk langer in het lichaam aanwezig blijft.

Khat, koffie en thee zijn niet hetzelfde

Product	Belangrijkste werkzame stof	Typische werking
Groene thee	Cafeïne + L-theanine	Alertheid en aandacht
Koffie	Cafeïne	Alertheid en stimulatie
Mate	Cafeïne	Stimulerend en verkwikkend
Khat	Cathinon + cathine	Duidelijk psychoactief en stimulerend

Het is wetenschappelijk niet verantwoord om simpelweg te zeggen dat khat bijvoorbeeld “vier keer sterker is dan koffie”. De stoffen hebben verschillende werkingsmechanismen, doseringen en farmacokinetische eigenschappen.

Welke bijwerkingen kan khat hebben?

De WHO noemt onder andere:

• verhoogde bloeddruk
• verhoogde hartslag
• slapeloosheid
• verminderde eetlust
• constipatie
• prikkelbaarheid
• hoofdpijn of migraine

Ook psychische klachten zijn beschreven. Bij intensief of problematisch gebruik zijn onder andere depressieve klachten, angst, paranoïde reacties en psychotische episodes gerapporteerd.

Welke invloed heeft khat op hart en bloedvaten?

Een systematische review en meta-analyse met in totaal 9.207 deelnemers vergeleek khatgebruikers met niet-gebruikers.

• ongeveer 7,9 mmHg hogere systolische bloeddruk
• ongeveer 5,1 mmHg hogere diastolische bloeddruk
• ongeveer 6,9 hartslagen per minuut hogere hartslag

De onderzoekers concludeerden dat khat een relevante invloed op het cardiovasculaire systeem kan hebben.

Kan khat verslavend zijn?

Regelmatig gebruik kan leiden tot psychische afhankelijkheid en gewenning.

Na langdurig gebruik zijn bij het stoppen onder andere weinig energie, vermoeidheid, een sombere stemming en lichte onrust of trillen gemeld.

De WHO heeft khat niet als onschadelijk bestempeld. De conclusie was alleen dat internationale classificatie van de gehele plant onder de betreffende VN-verdragen niet noodzakelijk werd geacht.

Is khat legaal in Duitsland?

Nee.

Khat mag in Duitsland niet zoals gewone thee of een kruidenproduct worden gekocht, verkocht, ingevoerd of in bezit worden gehouden.

De belangrijkste reden is de aanwezigheid van cathinon.

Cathinon staat in Anlage I van het Duitse Betäubungsmittelgesetz (BtMG) als een niet-verhandelbaar verdovend middel.

Het Duitse informatieportaal drugcom.de vermeldt dat bezit, invoer en handel in khat in Duitsland verboden zijn.

En cathine?

Cathine valt eveneens onder het BtMG, maar staat in Anlage III.

Voor khat verandert dit niets aan de kern: verse khatbladeren zijn in Duitsland geen legaal verhandelbare “thee”.

Mag je khat vanuit het buitenland naar Duitsland bestellen?

Nee. Het feit dat khat in een ander land verkrijgbaar is, maakt de invoer of het bezit in Duitsland niet legaal.

Dat khat een plant is, betekent juridisch niet automatisch dat het toegestaan is. “Natuurlijk” betekent niet automatisch “legaal”.

Hoe zit het met khat in de Europese Unie?

Er bestaat geen uniform EU-breed verbod op de volledige khatplant.

Volgens het European Union Drugs Agency (EUDA) valt Catha edulis zelf niet onder één uniforme internationale controle.

Verschillende Europese landen hebben echter hun eigen wettelijke beperkingen ingevoerd. De EUDA noemt onder andere Duitsland, Frankrijk, België, Denemarken, Ierland, Italië, Griekenland, Letland, Litouwen, Polen, Slovenië, Finland en Zweden als Europese landen waar khat wordt gecontroleerd.

Ook in onder andere Noorwegen en Zwitserland bestaan beperkingen.

Waarom verschillen de internationale regels?

De khatplant zelf staat niet onder internationale controle volgens de VN-drugsverdragen.

De twee belangrijkste psychoactieve bestanddelen echter wel:

• Cathinon → Schedule I
• Cathine → Schedule III

van het VN-Verdrag inzake psychotrope stoffen van 1971.

Waarom is khat dan toch zo wijdverbreid in Jemen?

Het antwoord ligt in een combinatie van geschiedenis, cultuur, landbouw en farmacologie.

Khat maakt al eeuwen deel uit van bepaalde aspecten van het sociale leven in Jemen. Gezamenlijke kauwsessies kunnen sociale gebeurtenissen zijn waarbij mensen praten, discussiëren en tijd met elkaar doorbrengen.

Het zou daarom te eenvoudig zijn om de traditie uitsluitend als “drugsgebruik” te beschrijven zonder rekening te houden met de culturele context.

Andersom mag die culturele traditie geen reden zijn om gezondheidsrisico's te bagatelliseren.

Is khatthee een alternatief voor koffie of groene thee?

Nee.

Koffie, groene thee, zwarte thee en mate bevatten voornamelijk cafeïne als stimulerende stof. Khat bevat cathinon.

Voor mensen in Duitsland komt daar nog de juridische situatie bij: khat is geen legaal verkrijgbaar alternatief voor thee of koffie.

Veelgestelde vragen over khat

Wat is khat?

Khat bestaat uit de jonge bladeren en scheuten van Catha edulis. Deze worden traditioneel gekauwd in delen van Oost-Afrika en het zuidwesten van het Arabisch Schiereiland.

Is khat een drug?

Khat bevat cathinon, een psychoactieve stimulerende stof die chemisch verwant is aan amfetamine.

Veroorzaakt khat euforie?

Ja. Euforie of een subjectief gevoel van welbevinden behoort tot de wetenschappelijk beschreven effecten. De intensiteit verschilt echter sterk.

Is khat sterker dan koffie?

Een directe vergelijking is wetenschappelijk niet erg zinvol. Koffie werkt vooral via cafeïne, terwijl khat voornamelijk werkt via cathinon en cathine.

Kun je thee van khat maken?

Historisch gezien zijn gedroogde khatbladeren ook als aftreksel gebruikt. De traditionele gebruiksvorm is echter het kauwen van verse bladeren.

Is khat legaal in Duitsland?

Nee. Bezit, invoer en handel in khat zijn in Duitsland verboden.

Is khat in de hele EU verboden?

Nee. Er bestaat geen uniform EU-breed verbod op de gehele plant. De lidstaten hebben verschillende regels.

Conclusie: een eeuwenoude traditie rond een psychoactieve plant

Khat, oftewel Catha edulis, laat goed zien hoe nauw planten, cultuur en farmacologie met elkaar verweven kunnen zijn.

Modern genetisch onderzoek wijst erop dat belangrijke lijnen van de khat die tegenwoordig in Jemen wordt geteeld oorspronkelijk uit Ethiopië afkomstig zijn.

De stimulerende werking wordt vooral veroorzaakt door cathinon. Deze stof is chemisch verwant aan amfetamine en kan onder andere alertheid, energie en euforie veroorzaken.

En los van de lange culturele geschiedenis geldt in Duitsland:

Khat is geen vrij verkrijgbare thee of kruidenproduct en mag niet legaal worden gekocht, ingevoerd of verhandeld.

Bronnen en verdere informatie

• European Union Drugs Agency (EUDA): Khat drug profile.
• Duits ministerie van Justitie / Gesetze im Internet: BtMG Anlage I – cathinon; Anlage III – cathine.
• WHO Expert Committee on Drug Dependence: beoordelingen van Catha edulis.
• Krizevski R. et al.: genetisch onderzoek naar gecultiveerde Catha edulis, American Journal of Botany.
• Al-Hebshi N.N., Skaug N.: reviews over Catha edulis, Addiction Biology.
• drugcom.de: informatie over khat en de wettelijke situatie in Duitsland.

Opmerking: Dit artikel is uitsluitend bedoeld als feitelijke informatie over de geschiedenis, cultuur, farmacologie en wettelijke status van Catha edulis. Het is geen aanbeveling om khat te kopen of te gebruiken.